اهمیت اقتباس در سینمای ایران؛ قوانین حقوقی اقتباس چیست؟

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از روابط عمومی جشنواره بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان، کارگاه تخصصی «از قصه تا سینما» با حضور حامد جعفری دبیر جشنواره بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان و مدیرعامل بنیاد فارابی، فرهاد توحیدی فیلمنامه نویس، زهرا محسنی فرد پژوهشگر حوزه کودک و نوجوان، بهمن کامیار تهیه کننده، کارگردان و وکیل دادگستری، علی اصغر عزتی پاک نویسنده کتاب «باغ کیانوش»، محمدجواد موحد تهیه کننده فیلم سینمایی «باغ کیانوش» و همچنین زهرا روشندل مدیر برنامه های جنبی جشنواره روز دوشنبه 6 مهر در کارستان بهارستان به همت سی وهشتمین جشنواره بین المللی فیلم های کودکان و نوجوانان و با مشارکت بنیاد فارابی برگزار شد.

فیلمنامه واقعی از بازنویسی شکل می گیرد

فرهاد توحیدی در بخش ابتدایی این کارگاه با عنوان «ساختار فیلمنامه نویسی در اقتباس» با تشریح مراحل نوشتن فیلمنامه گفت: در شیوه حرفه ای، ابتدا ایده در قالب خلاصه کوتاه داستان شکل می گیرد، سپس به سیناپس، طرح فیلمنامه و سکانس بندی تبدیل می شود و در ادامه نسخه نخست فیلمنامه نوشته می شود. این مراحل به نویسنده کمک می کند مشکلات اثر را پیش از رسیدن به مراحل پرهزینه تولید شناسایی و اصلاح کند.

این فیلمنامه نویس با تأکید بر اهمیت بازنویسی مطرح کرد: نسخه اول، نسخه نهایی فیلمنامه نیست و فیلمنامه واقعی از بازنویسی شکل می گیرد.

فیلمنامه نویس «مست عشق» محیط زندگی روزمره، انسان ها، اخبار، تصاویر و اتفاقات اجتماعی را از مهم ترین منابع ایده دانست و گفت: فیلمنامه نویس باید بتواند از دل اتفاقات معمولی، موقعیت های داستانی پیدا کند. حتی یک خبر، یک عکس، یک رفتار یا جمله می تواند جرقه شکل گیری یک فیلمنامه باشد. فیلمنامه نویس باید اهل تجربه، سفر و کشف جهان پیرامون خود باشد و نسبت به اتفاقات جامعه آگاهی داشته باشد.

وی در ادامه، اقتباس را یکی دیگر از منابع مهم شکل گیری ایده دانست و بیان کرد: گنجینه ادبیات و آثار هنری منبعی گسترده برای اقتباس است و این اقتباس تنها به رمان و داستان کوتاه محدود نمی شود بلکه می توان از نمایشنامه، ترانه، داستان، فیلم و دیگر آثار هنری نیز بهره گرفت.

سپس زهرا محسنی فرد پژوهشگر حوزه کودک ونوجوان در کارگاه «از قصه تا سینما» با تأکید بر ضرورت دیدن جهان از زاویه نگاه نوجوان اظهار کرد: در فرایند خلق یک اثر باید مشخص باشد که روایت از منظر چه کسی شکل می گیرد و مخاطب آن کودک است یا نوجوان چراکه نمی توان این 2 گروه را یکسان در نظر گرفت.

وی با بیان اینکه مخاطب نوجوان یک گروه یکدست نیست، عنوان کرد: تفاوت در علایق، سبک زندگی، دغدغه ها و محیط اجتماعی، موجب شکل گیری گروه های متنوعی از نوجوانان شده است.

این پژوهشگر حوزه کودک ونوجوان با اشاره به نمونه هایی از علایق متفاوت نوجوانان گفت: برای مثال در میان نوجوانان گروهی به فرهنگ کره جنوبی علاقه مند هستند، گروهی با این جریان همراه نیستند.

وی با اشاره به در نظر گرفتن مولفه های مختلف تصریح کرد: توجه به جنسیت به معنای تولید اثر صرفاً برای یک جنس نیست بلکه ملاحظات اجتماعی و فرهنگی مرتبط با جنسیت باید در خلق شخصیت و طراحی روایت مورد توجه قرار گیرد.

نویسنده بر کیفیت تولید محصول اقتباس شده تاثیر دارد

در ادامه علی اصغر عزتی پاک نویسنده کتاب «باغ کیانوش» با اشاره به تجربه تبدیل داستان «باغ کیانوش» به فیلم سینمایی، گفت: در سینما معمولاً قدرت، امکانات و سرمایه بیشتری از ادبیات وجود دارد؛ به همین دلیل، در بسیاری از موارد نویسنده در فرایند اقتباس در موضعی منفعل قرار می گیرد. با این حال، اگر رفتار حرفه ای باشد، می توان میان همه این مسائل تجمیع ایجاد کرد. کسی که می خواهد داستانی را به یک نسخه سینمایی تبدیل کند، می تواند ارتباط مناسبی با نویسنده اثر برقرار کند.

وی با بیان اینکه گفتگو میان نویسنده و فیلمساز بخش مهمی از فرایند اقتباس است، تصریح کرد: ادبیات و سینما 2 مقوله متفاوت هستند و قرار است یک اثر از یک فضای هنری به فضای دیگری منتقل شود. وقتی یک داستان که حاصل خلاقیت نویسنده است، قرار است در قالب سینما بازآفرینی شود، باید گفتگویی شکل بگیرد. در مورد «باغ کیانوش» چنین اتفاقی رخ نداد.

اقتباس فرصتی برای تعامل ادبیات و سینما

موحد در این نشست با تأکید بر اهمیت اقتباس از ادبیات گفت: معتقدم بخش قابل توجهی از آثار مهم سینمای جهان اقتباسی هستند. پیوند ادبیات، به ویژه رمان های قصه محور و جذاب، با سینما می تواند به ارتقای کیفیت آثار سینمایی کمک کند. در اقتباس، بخشی از مسیر قصه از قبل طی شده و سینماگر می تواند با افزودن زبان تصویر، آن را به یک اثر سینمایی تبدیل کند.

وی ادامه داد: یکی از چالش های اصلی اقتباس این است که نویسنده کتاب به عنوان خالق اثر، نسبت به جزئیات آن حساسیت طبیعی دارد و ممکن است تغییر برخی عناصر برایش دشوار باشد. در حالی که فیلمساز گاهی تنها بخش محدودی از یک اثر را برای ساخت فیلم انتخاب می کند و بر اساس آن، اثری جدید می سازد.

تهیه کننده فیلم «باغ کیانوش» با اشاره به دشواری تبدیل داستان به فیلمنامه گفت: یکی از مهم ترین کارهایی که در فرایند طولانی نگارش فیلمنامه انجام دادیم، گسترش شخصیت ها و خرده روایت ها بود. در کتاب چهار شخصیت نوجوان داشتیم، اما برای فیلم تعداد شخصیت ها را افزایش دادیم تا امکان ایجاد موقعیت ها و روایت های بیشتری فراهم شود.

قوانین حقوقی اقتباس باید رعایت شود

در ادامه این نشست بهمن کامیار درباره حقوق اقتباس در سینمای ایران اظهار کرد: اقتباس اگرچه یک مسئله هنری است، اما در نهایت یک بسته حقوقی است و باید روابط میان مؤلف و اقتباس کننده از منظر حقوقی بررسی شود. حقوق مؤلف به 2 بخش حقوق مادی و معنوی تقسیم می شود. حقوق مادی مانند نشر، عرضه، پخش و اکران قابل انتقال است، اما حق انتساب اثر به پدیدآورنده از حقوق معنوی است و قابل انتقال نیست.

وی افزود: در زمان اقتباس باید ابتدا مشخص شود صاحب فعلی حقوق اثر چه کسی است؛ زیرا همیشه پدیدآورنده صاحب حقوق مادی نیست و ممکن است این حقوق به ناشر، شخص ثالث یا ورثه منتقل شده باشد.

کامیار تصریح کرد: صرف دریافت حق اقتباس به معنای اجازه ایجاد هر نوع تغییر در اثر نیست. حذف یا اضافه کردن شخصیت، ادغام شخصیت ها، تغییر پایان بندی، زمان و مکان داستان و سایر تغییرات در عناصر خلاقانه باید در قرارداد مشخص شود.

وی در پایان با اشاره به پرونده فیلم «قهرمان» گفت: داستان های واقعی و موضوعاتی که در اختیار عموم قرار گرفته اند، لزوماً در انحصار فردی که پیش تر درباره آنها اثری تولید کرده است، نیستند و می توان از آنها برای خلق اثر جدید استفاده کرد؛ البته نشر اکاذیب، افترا و توهین، موضوعی جداگانه است و می تواند مسئولیت حقوقی ایجاد کند. البته صرف شباهت 2 اثر برای اثبات سرقت ادبی کافی نیست و باید عناصر خلاقانه آنها بررسی شود. هر اثر کپی اقتباس است، اما هر اقتباسی کپی نیست.